Skip to main content

Posts

DOM BASÍLIO LA INKLUI PLANU TRANSLADA

Iha pergunta hosi sarani balu ne'ebé seidauk entende di'ak kona-ba programa transladasaun Bispu nain 4. Pergunta fundamentál mak ne'e: Tanba sá Dom Basilio do Nascimento la inklui iha planu refere? Hatan ba pergunta ne'e iha razaun fundamental simples rua hanesan tuir mai. Primeiru: Jurizdisaun Igreja nian la hanesan Programa ne'e nia naran: Homenajen ba Prelados 4 Diocese Dili nian. Sira nain 4 ne'e hotu Bispu/Administrador Dili nian. Dom Basílio mak Bispu Baucau nian (primeiru Bispu Baucau 1996-2021). Nia la tama iha lista Dili nian, tanba nia pertense ba Dioseze Baucau. Segundu: Nia hakoi ona iha nia Dioseze rasik Dom Alberto maski hakoi iha Maloa, maibe Governu no Igreja translada fali tanba atu halo mausoleu ida deit ba Bispu Dili sira hotu iha Catedral Dili. Dom Basílio hakoi ona ho dignu iha Catedral Baucau — nia fatin rohan-laek nian iha Baucau ona, ne'ebé De iure ecclesiae (The law of the church) sei la translada tan nia restu mortais ...

POVU NE'EBÉ HALUHA SIRA NIA EROI, SEI LAKON NIA ABUT ♡ Transladasaun Ruin Bispu Nain Hat ♡

Desizaun Governu no Igreja atu lori fila ruin Bispo na'in 3 mai Dili - Don Jaime Garcia Goulart, Don José Joaquim Ribeiro, no Don Martinho da Costa Lopes - la'os de'it asuntu relijiozu. Ne'e desizaun polítika-istóriku ho vantajen boot ba Estadu no Igreja ohin no iha futuru. Governu rasik aloka fundu to'o $600,000 no harí komisaun hamutuk atu transladasaun ne'e akontese iha Setembru 2026, atu ruin sira hakoi iha Katedrál Díli. Ita bele haré eventu istóriku ne'e hosi parte rua: I. Vantajen ba ESTADU Timor-Leste a) Hametin Identidade Nasionál: Bispu na'in tolu ne'e reprezenta faze tolu husi istória Timor-Leste nian: 💝Don Jaime (1941-1967): Bispu dahuluk, harí estrutura Dioseze Dili nian iha tempu koloniál Portugés. 💝Don Jozé (1967-1977): Lidera iha transizaun koloniál nia rohan. 💝Don Martinho (1978-1983): Sai "lian ba povu lian la'ek sira", kondena atrosidadi militar Indonesia nian to'o Vatikanu hasai nia husi kargu tan...

BENCANA GEMPA HUKUMAN DARI ALLAH? - SEBUAH TANGGAPAN UNTUK PENDETA MEL ATOK.

Menurut Mel Atok: "Bencana Gempa yang terjadi di Flores (15/8/26) adalah hukuman Allah karena penyembahan berhala yang dipopulerkan oleh Gereja Katolik". Pernyataan asli Mel Atok dapat diakses di Tiktok dan Youtube. Menurut kami, pernyataan seperti itu menyakitkan bagi korban di Flores. Jadi mari kita bedah dengan kepala dingin dari 4 lensa. Fokusnya bukan pada pribadi Mel Atok, tapi pada logika pernyataannya. # Selecting the Right Ad Unit 💡 *An Ad Unit is a specific advertising format you can place on your website. It does not define the category of ads your audience will get, but rather the format of the advertisement.* *Popunder, Social Bar and Native Banners usually bring the best results and highest profits.* --- # Social Bar ![](https://adsterra-publishers-3fe6485fe6c6.intercom-attachments-1.com/i/o/333606362/afd1549a62dbfc619e6943fd/Untitled.png?expires=1789831800&signature=f16414d6e60d3267ff82863e8b61dfa19d9470e27cdd254acf90941681fd35a4&req=dyMkEMl4no...

ADUBU BIOCHAR

Biochar ne'e adubu orgániku duni ka la'e? Saida mak Biochar? Biochar ne'e la'ós adubu kímiku. Ne'e karvaun ka anar-metan ne'ebé halo husi ai-maran, ai-kulit, foos-kulit, ai-tahan, ka foer animal nian ne'ebé sunu ho temperatura a'as (400-700°C) maibé la iha oksijeniu - prosesu ne'e ema bolu pyrolysis (omri.org). Prosesu ne'e la hanesan ho sunu ai baibain, prosesu ne'e la halo sai ahu-kdesan deit, maibé halo karvaun/anar metan ne'ebé riku ho karbonu. Bele klasifika nudar adubu orgániku ka la'e? Bele, no rekonese internasionalmente nudar adubu orgániku / hadi'a rai sai bokur. 1. Baze husi natureza: Halo husi restu orgániku (ai, tohu, etc). Tuir estandarte organiku USDA mós, karvaun/biochar ne'ebé halo husi ai-sanak maran ka animal permitidu iha agrikultura orgániku. 2. Biochar la fó nutriente direta barak: Nia servisu hanesan "uma" ba rai - nia halo rai bokur liu tan, rai metin, pH la asidu liu, no mikro-...

TANBA SÁ PRESIZA ÉTIKA?

Atu ba fatin foun ida presiza halo preparasaun: Atu ba ne'ebé, oin-sá atu ba fatin ne'e; sá transporte mak sei uza; atu to'o ba fatin destinadu la la'o sala no lakon iha dalan, sé mak ita fiar atu husu tulun no sá mak ita sei uza atu gia ita? Pergunta hotu iha leten indika katak ema nia nesesidadi fundamental ida mós mak orientasaun. Antes desidi halo asaun ida presiza buka da'uluk orientasaun. Presiza hatene posizaun prezente no atu movimenta hosi parte ne'ebé atu to'o ba destinu referidu. Filozofia kona-ba ema defini katak ema nu'udar kriatura ne'ebé hatene (saber) no hakarak (querer). Signifika ema nia hakarak (vontade) presupoin koiñesimentu. Nia asaun hotu bazeia ba nia kumpriensaun tomak, atu planu hotu bele realiza ho di'ak no susesu tenki hola konta fatóres hotu ne'ebé sei hasoru iha oin ka iha futuru. Tanba ne'e ema presiza orientasaun atu orienta nia hakarak no asaun ka obra ne'ebé atu halo labele sai ka lori ...

IMPAKTU JOGU ONLINE

Jogu online mak forma ida hosi jogu ne'ebé hala'o liu hosi internete, ne'ebé permite jogador sira atu aposta iha tipu jogu oioin, hanesan jogu kazinu, desportu, ka loteria. Enkuantu oferese divertimentu no oportunidadi atu manán osan, jogu online iha impaktu negativu signifikativu ba ema ida-idak no sosiedade.No iha konkluzaun ami sita mós parte pozitivu balun hosi jogu refere. I. Impaktu negativu sira hosi jogu online 1. Adisaun no Problema Saúde Mentál Jogu online bele hamosu dependénsia grave, ne'ebé bele hamosu problema saúde mentál hanesan depresaun, ansiedade, no estres. 2. Lakon Finanseiru Jogu online dala barak hamosu lakon finanseiru ne'ebé signifikativu, nebé bele hamosu problema ekonómiku, hanesan dívida, bankarota, familia rahun no lakon propriedade. 3. Estragu ba Relasaun Sosiál Jogu online bele estraga relasaun sosiál hotu, tanba jogadór sira bele prefere jogu duké interasaun ho família no belun sira. 4. Asuntu Legál Jogu online ilegál bele ...

HERAKLEITOS: BUAT HOTU-HOTU SULI

Parmenides otas ida ho Herakleitos ne’ebé moris iha tinan maizumenus 540-480 AK. Nia mai hosi rai Éfezu, iha Ázia Minor (atuál Túrkia). Nia hanoin katak mudansa ne’ebé akontese bebeik (transformasaun kontínua), ou buat ne’ebé sulin, ida ne’e mak natureza nia karákter lolos ne’ebé fundamentál liu. Dala ruma ita bele dehan katak Herakleitos iha fiar ne’ebé boot liu ba buat ne’ebé nia hanoin duke nia kolega Parmenides. Herakleitos dehan: “Buat hotu-hotu kontínua sulin”. Buat hotu-hotu iha ninia transformasaun kontínua (bebeik) no sempre bo’ok-an, la iha buat ida mak hela metin (pára ou estagnadu). Tanba ne’e, ita “labele hakat tama ba bee-motan ne’ebé hanesan ba dala rua”. Karik hau hakat tama ba be’e-motan ne’e ba dala rua, hau ou motan ne’e nakfila tiha ona. Herakleitos afirma katak mundu ne’e karakterizadu ho ninia ezisténsia ne’ebé kontráriu. Izemplu, karik ita nunka moras, mak ita la hatene buat saúde ne’e hanesan sa. Karik ita la hatene sa mak hamlaha, ita sei la senti buat h...

PARMENIDES: LA IHA BUAT IDA MAK MOSU HOSI BUAT NE’EBÉ LA IHA

Iha lisaun antes ita ko’lia ona kona-ba Filózofu Natureza nain-tolu hosi Mileto: Tales, Anaximandro, no Anaximenes. Sira nain-tolu ne’e fiar ba ezisténsia elementu bázika ida nu’udar inan (fontes) hosi buat hotu-hotu. Maibé oin-sa elementu bázika ida bele ho derepenti transforma sai buat seluk ida? Ita bele hanaran hanoin ne’e nu’udar problema transformasaun eh mudifikasaun. Dezde tinan 500 AK iha grupu filózofu ida iha kolonia Gregua Elea nian iha Itália Norte (Tasimane). Filózofu sira hosi Elea ne’e iha interese boot ba problema filozófiku ne’e. Filózofu sira ne'e ida mak: Parmenides (540-480 AK). Parmenides nu’udar figura filózofu importanti liu entre filózofu sira ne’e. Parmenides hanoin katak buat hotu ne’ebé iha serteza tiha ona katak iha nafatin. Ideia ne’e la’os buat foun ida ba ema Gregu sira. Sira konsidera katak buat ne’e hanesan ne’e duni, tanba buat hotu ne’ebé iha ona iha mundu ne’e iternu, la iha rohan (eternidade). Tuir Permanide nia hanoin: La ih...

ANAXIMENES: FILÓZOFU ANTIGU TERSEIRU

Iha sorumutu ida ne’e, ita sei ko’alia kona-ba Filózofu Natureza Terseiru, mak Anaximenes. Sira nain rua seluk fo sai uluk ona iha blogu ho títulu:” Filózofu Antigu Primeiru: Tales hosi Mileto” no “Filózofu Antigu Segundu: Anaximandro hosi Mileto’’. Sira nain-tolu nu’udar Filózofu Primeiru ne’ebé mai hosi sidadi rai ida de'it, Mileto. Ne’e duni nu’udar mestre no alunu, sira nia ideia sempre iha influénsia malu. No alunu dezenvolve nia ideia haktuir ba sa mak nia mestre hanorin ona. Tuir mai ita haré sa mak Anaximenes sei hanorin ba ita. Anaximenes moris iha Mileto, maizumenus iha tinan 570 to’o 526 AK=Antes Kristu). Nia hanorin katak buat hotu-hotu mai hosi ‘’anin” ou ‘’maho-be’en”. Nu’udar ema ne’ebé aprende hosi nia maun Tales, serteza katak nia hatene Tales nia teoria kona-ba be’e. Maibé be’e mai hosi ne’ebé? Anaximenes hanoin katak be’e mak anin ne’ebé transforma-an ba buat to’os ida hanesan be’e, ne’ebé bele kaer no haré. Ita hatene katak wain-hira udan tau-rai, signif...

FILÓZOFU ANTIGU SEGUNDU: ANAXIMANDRO

Anaximandro (610-547 a.K.) nudar Tales hosi Miletu nia estudante. Filózofu ne'e esforsu buka elementu funadamentál hosi buat hothotu, nebé hanaran ápeiron , katak buat nebé la iha rohan no la determinadu (indeterminado), nebé reprezenta massa nebé sei kous moris no universu. Anaximandro hosi Miletu nudar filózofu boot ida mos hosi pre-Sókrates, Grésia Antigu nian. Nudar estudante ida hosi "Aman Filozofia nian", Tales hosi Miletu, Anaximandro esforsu rezolve problema filozófiku nebé nia aman ne'e hanorin. Ho nuné, nia dezenvolve estudu barak konaba natureza, filozofia, polítika, matemátika, astronomia no jeografia. Nia Biografia Nia moris iha sidadi Miletu (agora Túrkia) iha tinan 610 a. K., Anaximandro dezenvolve nia estudu sira iha Eskola Miletu (ka Eskola Jónika), nebé harí hosi nia mestre Tales hosi Miletu. Faze filozofia gregu ne'e hanaran pre-sokrátika, tanba engloba filózlofu hotu nebé moris antes Sókrates. Eskola Miletu dezenvolve te...

TALES: FILÓZOFU ANTIGU PRIMEIRU

Tales hosi Mileto (623-546 a.K.) Tuir mai ita sei haré filózofu prinsipal ne’e ho problema filozófiku prinsipál hotu nebé nia reflete no hanorin Nia hanorin Nia nudar ema hanoin-nain (pensador) ida, filózofu no matenek-nain matemátika nian hosi gregu pre-sokrátiku. Iha nia tempu ema konsidera nia nudar “Aman Siénsia no Aman Filozofia Osidentál nian”. Nia ideia prinsipál sira nebé dominante iha tempu nebá mak teoria konaba matemátika, filozofia no astronomia. Nia hanorin katak we (água) mak substánsia primordiál, elementu prinsipál hosi natureza nian, nebé nudar buat moris hotu nia hun (essência de todas as coisas). Tanba ne’e, tuir nia hanorin, “we mak buat hotu’’ ou “buat hotu mak we”. Nia Moris Nia ema ran Fenísia, moris iha tempu kolonía antigu gregu Mileto nian, iha rejiaun Jónia, agora hanaran Túrkia, maizumenus iha tinan 623 ou 624 a.K. Nia nudar ema matenek nebé iha abilidadi no koinesimentu barak. Tanba ne’e, nia sai hanesan figura ida nebé povu gregu respe...

PERÍODU FILOZOFIA

Períodu filozofia fahe ba 4 (hat): 1. Filozofia Antikuadu/Da’uluk 2. Filozofia Medieval 3. Filozofia Moderna 4. Filozofia Kontemporánea Filozofia Gregu Filozofia gregu Nudar filozofia da'uluk nian, fahe ba períodu 3 (tolu): Períodu Pré-sokrátiku (sékulu VII a.K): koresponde ho períodu filózofu primeiru hotu hosi gregu nebé moris antes Sókrates. Sira nia tema filozofia konsentradu hotu iha área natureza nian. Hosi sira ne’e hotu filózofu Tales hosi Mileto mak famozu liu. Períodu Sokrátiku (sékulu V to IV a.K): nebé mos hanaran períodu klásiku. Momentu ne’e hahú mosu demokrasia iha Grésia Da’uluk (Antiga). Filózofu boot hosi Gregu nebé reprezenta sira hotu mak Sókrates nebé hahú hanoin konaba ema nia iha (ser humano). Alein nia, merese atu temi mos filózofu boot rua ne’e: Aristóteles no Plataun. Períodu Elenístiku (sékulu IV a.K. ba to VI d. K.): Alein koalia konaba tema hotu nebé relasiondu ho natureza no ema, iha faze ne’e estudu hotu foka liu ba, oin-sa em...

FILOZOFIA ANTIKUADU/ANTIGU

Filozofia antikuadu ka antigu koresponde ho períodu surjimentu filozofia Grega iha sékulu 7 AK (AC). Surjimentu ne'e mai hosi nesesidadi hodi esplika mundu ho vizaun foun. Filózofu sira esforsu deskobre resposta rasionál konaba buat hothotu nia oríjen, fenómenu natureza, ema nia ezisténsia no nia rasionalidadi. Hanesan ita koalia antes, iha definisaun filozofia, terminolojia filozofia mai hosi dalen Grega signifika "madomi siénsia" (amor ao saber) ou nia nebé ksolok (buka) sabedoria (matenek fuan nian). Ne'e duni, durante períodu transizaun hosi pensamentu mítiku ba pensamentu rasionál, filózofu sira fiar katak sira bele ható mensajen ba deuzes sira (os deuses/gods . Deuzes no entidadi mitolójiku sira nudar inspiraador ba filozofia nebé foin moris. Tanba ne'e, iha inísiu filozofia ninia relasaun metin ho relijiaun: mítiku, fiar (crença) etc. Nune'e, pensamentu mítiku fo dalan ba pensamentu rasioná ou mítiku logos . Konteistu Istóriku Surj...

TANBA SA PRESIZA ESTUDA FILOZOFIA?

FILOZOFIA TETUN - Maloke tradusaun, parte segundu, né nodi fo hanoin ba le nain no estudante filozofan sira katak estuda filozofia la bele hases ita nia hanoin katak filozofia mak inan ba koiñesimentu hothotu. Neduni, wain hira ita estuda siénsia sa deit ita la bele haketak sira hosi sira nia "inan". Nuné ita bele haré siénsia hothotu ninia ligasaun ho filozofia nebe nunka bele hakotu. Tradusaun né foti hosi fonte portugés, nebe adapta tuir sa mak ami kumpriende, hanesan agora daudaun iha ita nia oin. Ita loke elaborasaun simples né ho pergunta: "Importanti sá ba ita atu estuda filozofia?" Importanti atu estuda filozofia tanba nia nudar siénsia nebe ajuda forma ema nia karákter liu hosi reflesaun no solusiona konseitu komun. Filozofia ho nia koiñesimentu nebe luan nia nudar ezemplar ba ema nia hahalok no mundu nia vizaun. Filozofia mos halo eksploprasaun barak ba dialéktika (prosesu diálogu), estímula krearividadi, no konstroi pensamentu lójiku, nebe...

RAZOENS KONABA ESTUDA FILOZOFIA

Se mak aprende filozofia nia mos iha kabidé nudar sientista. Dala barak ita rona iha liur neba, ema sei husu: tanba sa estuda filozofia? Estuda filozofia atu halo sa? Lori diploma filozofia bele buka servisu? Filózofu sira bele halo sa? Hatan badak kona ba pergunta sira né hotu katak filozofia mak "Inan ba koiñesimentu eh siénsia hothotu". Ida né katak: siénsia hothotu nebe ohin loron sai bei-oan barbarak né sai hosi filozofia. Tanba dezdu hahu moris koiñesimentu hotu iha mundu, filózofu sira mak hafera no deskobre siénsia oioin. Neduni, uluk filózofu sira mak sientista no sientista sira mak filózofu. Nuné, simplesmente, se mak estuda filozofia nia mos iha kabidé nudar sientista. Atu kumpriende diak liu, tanba sa aprende filozofia, ita tenki hatene uluk sa mak filozofia né tuir ita nia esperiénsia lorloron. No ita presiza kumpriende diak filozofia né ninia signifikadu iha ita nia fuan no ita nia moris baibain. Filozofia hakerek ho forma poezia no metafórika, ho...

ARISTÓTELE NIA OBRA KONA BA LÓJIKA NO METAFÍZIKA (4)

1. Lójika Aristótele nia obra sira kona ba sujeitu jerál lójika nian nebe Peripatétika halibur hafoin hanaran organon ( especially a means of reasoning or system of logic) ka instrumentu (an instrument of thought). Hosi sira nia perspetiva, lójika no razaun nudar instrumentu preparasaun prinsipal ba peskizasaun sientífiku nian. Maibe, Aristótele rasik uza lia fuan ka terminolojia "lójika" nudar ekuivalente ho rasiosíniu verbal. Aristótele nia kategóriku hotu kona ba klasifikasaun lia fuan sira individual (kontráriu ho praze ka propozisaun), nebe kobre lia fuan sanolu tuir mai né: substánsia, kuantidadi, kualidadi, relasaun, fatin, tempu, situasaun, kondisaun, asaun, hakarak (desire/desejo). Lia fuan sira né ninia estrutura organiza tuir ninia klasifikasaun pergunta nebe ita sei hato hodi hetan koñesimentu ruma kona ba objetu ida. Hanesan izemplu, ita halo pergunta, primeiru, matéria sa mak nebá, oin sa kona ba nia forsa no kontínua ba husu kona ba nia kualidadi. Subs...

ARISTÓTELE (3): NIA MORIS NO NIA OBRA

1. Nia Moris  Iha tinan 384 AC, Aristótele moris iha sidadi Sagagirus, iha portu Gresia, besik tasi ibun Trásia nebe atu lakon ona tanba be tasi. Nia aman, Nicômaco, nudr médiku iha palásiu liurai Amintas hosi Masedónia nian, no hosi ne ’ e mak Aristótele hahu nia relasaun durante tempu barak ho Tribunál Masedónia nian nebe iha influénsia boot ba nia moris. Wainhira nia sei labarik nia aman mate. Iha idade 17, atu hakotu nia estudu, nia aman hakiak, Proxenus, haruka nia ba Aténa, nebe iha tempu nebá hanesan sentru inteletuál ba mundu tomak. Nia tama iha akadémia, no durante tinan 20 simu formasaun hosi Pláto. Durante tinan barak nia hetan formasaun hosi Pláto no akadémia, ikus mai nia hahu fo ninia diskursu ho ninia hanoin rasik, liu-liu kona ba asuntu retórika. Wainhira Pláto  mate iha tinan 347, Aristótele ho nia kapasidadi nebe superior lori nia ba lidera akadémia. Maibé tanba nia matenek liu, ne'e duni halo ninia hanorin barak la hanesan ho Pláto. Nuné nia la...