Skip to main content

POVU NE'EBÉ HALUHA SIRA NIA EROI, SEI LAKON NIA ABUT ♡ Transladasaun Ruin Bispu Nain Hat ♡

Desizaun Governu no Igreja atu lori fila ruin Bispo na'in 3 mai Dili - Don Jaime Garcia Goulart, Don José Joaquim Ribeiro, no Don Martinho da Costa Lopes - la'os de'it asuntu relijiozu. Ne'e desizaun polítika-istóriku ho vantajen boot ba Estadu no Igreja ohin no iha futuru. Governu rasik aloka fundu to'o $600,000 no harí komisaun hamutuk atu transladasaun ne'e akontese iha Setembru 2026, atu ruin sira hakoi iha Katedrál Díli.

Ita bele haré eventu istóriku ne'e hosi parte rua:

I. Vantajen ba ESTADU Timor-Leste

a) Hametin Identidade Nasionál:

Bispu na'in tolu ne'e reprezenta faze tolu husi istória Timor-Leste nian:

💝Don Jaime (1941-1967): Bispu dahuluk, harí estrutura Dioseze Dili nian iha tempu koloniál Portugés.

💝Don Jozé (1967-1977): Lidera iha transizaun koloniál nia rohan.

💝Don Martinho (1978-1983): Sai "lian ba povu lian la'ek sira", kondena atrosidadi militar Indonesia nian to'o Vatikanu hasai nia husi kargu tanba presaun Indonesia nian.

Lori sira mai hamutuk signifika Estadu rekoinese katak luta ba ukun rasik-an la'os FALINTIL no diplomatiku de'it, maibé Igreja mak parte sentrál husi identidadi Timor-Leste nian. Governu rasik dehan: legadu sira "labele haketak husi identidadi nasionál Timor-Leste nian".

b) Diplomásia no Rekonsiliasaun:

Ruin sira hakoi hela iha Lisboa. Lori fila mai ho apoiu Prezidénsia Repúblika no koordenasaun ho autoridadi Lisboa nian hatudu parsería foun ho Portugal - la'os nu'udar eix-kolónia ne'ebé husik hela. Maibé nu'udar nasaun soberanu ne'ebé foti fila nia eroi rasik. Ida ne'e taka ferida koloniál nian iha pasadu.

c) Turizmu Relijiozu no Unidadi:

Hili Katedrál Díli nu'udar fatin hakoi Bispu nain 4, inklui 💝Don Ricardo da Silva, Dili mós sei sai "icon" peregrinasaun relijozu nasionál, iha futuru bele kontribui ba eleva ekonomia lokál no hametin unidadi entre jerasaun tuan no jerasoens foin-sa'e.

II. Vantajen ba IGREJA

a) Kontinuidadi Pastorál

Igreja hatudu katak bibi-atan sira ne'ebé uluk husik hela povu, agora fila fali atu "deskansa hamutuk ho povu ne'ebé sira servi". Ida ne'e hametin konfiansa povu nian ba Igreja.

b) Reabilitasaun Istórika ba Don Martinho

Ba Igreja, lori fila Mons. Martinho da Costa Lopes nia ruin mak aktu justisa istórika. Nia uluk sai hosi Timor tanba haklaken lia-lo'os hasoru okupasaun, ohin Igreja no Estadu hamutuk fó omenajen boot ba nia. Ne'e mensajen forte katak: Igreja Timor nian la'o hamutuk ho povu iha terus-laran no rekoinese Don Martinho nia luta.

c) Evanjelizasaun ba Futuru Joven sira ohin loron la hatene se mak Don Jaime. Ho sira-nia ruin iha Dili, Igreja iha fatin fíziku atu hanorin istória fiar nian. La'os de'it istória Estadu nian, maibé istória fiar, tuir Evanjeilu haklaken.

III. Konkluzaun ba Futuru

Desizaun ba transladasaun ne'e la'os de'it serimónia funerál ka projetu parte ida nian. Maibé ida ne'e projetu memória koletiva.

💖Ba Estadu: Hametin narativu katak Timor-Leste harí iha fundasaun tolu: Luta, Diplomásia, no Fiar.

💝Ba Igreja: Hametin nia lejitimidadi nu'udar instituisaun ne'ebé moris ho povu, la'os de'it iha tempu di'ak, maibé iha tempu terus no susar.

Karik iha tempu badak, sei iha kritika kona-ba kustu `$600k, ne'ebé gasta ba eventu refere. Maibé iha longu-prazu (long term), investimentu ne'e folin boot liu fali osan ne'e. Tanba nasaun ne'ebé haluha nia bibi-atan sira, sei lakon nia abut no mukit iha valór kultural. Paz e Bem!

Comments

Popular posts from this blog

KONSEITU NO DEFINISAUN FILOZOFIA

            FILOZOFIA TETUN - Etimolójikamente, terminolojia “filozofia” nebé hanesan ho liafuan philosophy (Inglés), filosofia (portugués) no filsafat (Indonésia) nebé sira nia orijen mai husi lian Grésia, katak: philosophia. Liafuan philosophia mai husi liafuan rua ne’e: philos no sophia . Liafuan philos katak domin (amor/love) ou belun-kamarada, no sophia katak fohok, neon-nain, matenek (fuan nian), sabedoria (wisdom) . Tanba ne’e etimolójikamente liafuan filozofia katak “hadomi-matenek” (love of wisdom) , ou matenek nia belun , hadomi siénsia, siénsia nia belun .             Tuir istória liafuan ka terminolojia philosophia primeiravez Pitágoras (± Sekulu 6 AC) mak uza. Wain-hira ema hato pergunta ba nia, “Ita boot mos nudar ema matenek ida ka?” Ho haraik-an Pitágoras hatan: “ Hau ne’e ema philosophos deit”. Signifika: Nia ema nebé madomik, amador m...

PLÁTO - FILÓZOFU NEBÉ MATENEK LAHALIMAR

Ponte mundu konkretu no mundu abstratu. Idealizmu no realizmu, mehi no realidadi. Buat hotu-hotu iha ona, laiha buat iha ida mak iha ba nafatin. Filózofu sira nebe ita temi ona la iha ida mak hosik hela sira nia hanoin iha forma eskrita. Tanba né ita koñese sira liu hosi referénsia no hakerek hosi hanoin nain sira seluk tuir mai nebe koñese ka hatene sira nia obra, nebe barak mak lakon. Referénsia no sitasaun balu naruk tebtebes, maibe la kompletu nafatin tanba hetan tutan hosi fonte seluk. Sókrates rasik nunka hakerek buat ida. Tanba né informasaun kona ba nia, ita hatene fali hosi ema seluk nia hakerek. Maski nuné ita hetan deskrisaun nebr moris duni kona ba nia karakterístika.             Ita nia fonte prinsipal kona ba Sókrates mak Pláto (429-347 A.C.), nebe uluk nudar nia alunu. Pláto mak filózofu weste nebe nia obra sira to mai ita nia liman ho kompletu. Bele dehan, nia obra hotu ita hetan tomak. Hanesan mos Sókra...

SÓKRATES: LIA FUAN IDA NIA KBIT

Wainhira Sókrates hato pergunta ida, izemplu “Justisa katak sa”, nia laos husu deit definisaun verbal ida. Ita uza lia fuan “justisa” ba buat hotu: Ema nebe justu, desizaun nebé justu, lei nebé justu, juramentu nebe justu, no sllt. Tuir Sókrates, ida né signifika iha similaridadi entre buat sira né, “justisa” nia karaterístika hotu hanesan iha buat sira né hotu. Ho lia fuan seluk, nia fiar katak iha buat ida nebe hanaran “justisa”, nebe nia prezensa lolos defatu iha duni, maski laos buat material ida-buat nebe iha ninia esensia nebe los, sertu. Sókrates esforsu fo sai realidadi abstratu né.  Hodi Pláto, Sókrates nia alunu, mak Sókrates nia vizaun sira nia dezenvolve sai buat konfiansa ida hasoru ideia abstratu sira hotu nudar forma perfeitu ida no permanente husi buat hotu no lalaok iha mundu nebe la perfeitu no permanente né.             Sókrates nia maneira hanorin, defatu halo ema konsidera nia-an nebe hamosu-l...