Skip to main content

Posts

Popular Entry

TANBA SÁ PRESIZA ÉTIKA?

Atu ba fatin foun ida presiza halo preparasaun: Atu ba ne'ebé, oin-sá atu ba fatin ne'e; sá transporte mak sei uza; atu to'o ba fatin destinadu la la'o sala no lakon iha dalan, sé mak ita fiar atu husu tulun no sá mak ita sei uza atu gia ita? Pergunta hotu iha leten indika katak ema nia nesesidadi fundamental ida mós mak orientasaun. Antes desidi halo asaun ida presiza buka da'uluk orientasaun. Presiza hatene posizaun prezente no atu movimenta hosi parte ne'ebé atu to'o ba destinu referidu. Filozofia kona-ba ema defini katak ema nu'udar kriatura ne'ebé hatene (saber) no hakarak (querer). Signifika ema nia hakarak (vontade) presupoin koiñesimentu. Nia asaun hotu bazeia ba nia kumpriensaun tomak, atu planu hotu bele realiza ho di'ak no susesu tenki hola konta fatóres hotu ne'ebé sei hasoru iha oin ka iha futuru. Tanba ne'e ema presiza orientasaun atu orienta nia hakarak no asaun ka obra ne'ebé atu halo labele sai ka lori ...
Recent posts

IMPAKTU JOGU ONLINE

Jogu online mak forma ida hosi jogu ne'ebé hala'o liu hosi internete, ne'ebé permite jogador sira atu aposta iha tipu jogu oioin, hanesan jogu kazinu, desportu, ka loteria. Enkuantu oferese divertimentu no oportunidadi atu manán osan, jogu online iha impaktu negativu signifikativu ba ema ida-idak no sosiedade.No iha konkluzaun ami sita mós parte pozitivu balun hosi jogu refere. I. Impaktu negativu sira hosi jogu online 1. Adisaun no Problema Saúde Mentál Jogu online bele hamosu dependénsia grave, ne'ebé bele hamosu problema saúde mentál hanesan depresaun, ansiedade, no estres. 2. Lakon Finanseiru Jogu online dala barak hamosu lakon finanseiru ne'ebé signifikativu, nebé bele hamosu problema ekonómiku, hanesan dívida, bankarota, familia rahun no lakon propriedade. 3. Estragu ba Relasaun Sosiál Jogu online bele estraga relasaun sosiál hotu, tanba jogadór sira bele prefere jogu duké interasaun ho família no belun sira. 4. Asuntu Legál Jogu online ilegál bele ...

HERAKLEITOS: BUAT HOTU-HOTU SULI

Parmenides otas ida ho Herakleitos ne’ebé moris iha tinan maizumenus 540-480 AK. Nia mai hosi rai Éfezu, iha Ázia Minor (atuál Túrkia). Nia hanoin katak mudansa ne’ebé akontese bebeik (transformasaun kontínua), ou buat ne’ebé sulin, ida ne’e mak natureza nia karákter lolos ne’ebé fundamentál liu. Dala ruma ita bele dehan katak Herakleitos iha fiar ne’ebé boot liu ba buat ne’ebé nia hanoin duke nia kolega Parmenides. Herakleitos dehan: “Buat hotu-hotu kontínua sulin”. Buat hotu-hotu iha ninia transformasaun kontínua (bebeik) no sempre bo’ok-an, la iha buat ida mak hela metin (pára ou estagnadu). Tanba ne’e, ita “labele hakat tama ba bee-motan ne’ebé hanesan ba dala rua”. Karik hau hakat tama ba be’e-motan ne’e ba dala rua, hau ou motan ne’e nakfila tiha ona. Herakleitos afirma katak mundu ne’e karakterizadu ho ninia ezisténsia ne’ebé kontráriu. Izemplu, karik ita nunka moras, mak ita la hatene buat saúde ne’e hanesan sa. Karik ita la hatene sa mak hamlaha, ita sei la senti buat h...

PARMENIDES: LA IHA BUAT IDA MAK MOSU HOSI BUAT NE’EBÉ LA IHA

Iha lisaun antes ita ko’lia ona kona-ba Filózofu Natureza nain-tolu hosi Mileto: Tales, Anaximandro, no Anaximenes. Sira nain-tolu ne’e fiar ba ezisténsia elementu bázika ida nu’udar inan (fontes) hosi buat hotu-hotu. Maibé oin-sa elementu bázika ida bele ho derepenti transforma sai buat seluk ida? Ita bele hanaran hanoin ne’e nu’udar problema transformasaun eh mudifikasaun. Dezde tinan 500 AK iha grupu filózofu ida iha kolonia Gregua Elea nian iha Itália Norte (Tasimane). Filózofu sira hosi Elea ne’e iha interese boot ba problema filozófiku ne’e. Filózofu sira ne'e ida mak: Parmenides (540-480 AK). Parmenides nu’udar figura filózofu importanti liu entre filózofu sira ne’e. Parmenides hanoin katak buat hotu ne’ebé iha serteza tiha ona katak iha nafatin. Ideia ne’e la’os buat foun ida ba ema Gregu sira. Sira konsidera katak buat ne’e hanesan ne’e duni, tanba buat hotu ne’ebé iha ona iha mundu ne’e iternu, la iha rohan (eternidade). Tuir Permanide nia hanoin: La ih...

ANAXIMENES: FILÓZOFU ANTIGU TERSEIRU

Iha sorumutu ida ne’e, ita sei ko’alia kona-ba Filózofu Natureza Terseiru, mak Anaximenes. Sira nain rua seluk fo sai uluk ona iha blogu ho títulu:” Filózofu Antigu Primeiru: Tales hosi Mileto” no “Filózofu Antigu Segundu: Anaximandro hosi Mileto’’. Sira nain-tolu nu’udar Filózofu Primeiru ne’ebé mai hosi sidadi rai ida de'it, Mileto. Ne’e duni nu’udar mestre no alunu, sira nia ideia sempre iha influénsia malu. No alunu dezenvolve nia ideia haktuir ba sa mak nia mestre hanorin ona. Tuir mai ita haré sa mak Anaximenes sei hanorin ba ita. Anaximenes moris iha Mileto, maizumenus iha tinan 570 to’o 526 AK=Antes Kristu). Nia hanorin katak buat hotu-hotu mai hosi ‘’anin” ou ‘’maho-be’en”. Nu’udar ema ne’ebé aprende hosi nia maun Tales, serteza katak nia hatene Tales nia teoria kona-ba be’e. Maibé be’e mai hosi ne’ebé? Anaximenes hanoin katak be’e mak anin ne’ebé transforma-an ba buat to’os ida hanesan be’e, ne’ebé bele kaer no haré. Ita hatene katak wain-hira udan tau-rai, signif...

FILÓZOFU ANTIGU SEGUNDU: ANAXIMANDRO

Anaximandro (610-547 a.K.) nudar Tales hosi Miletu nia estudante. Filózofu ne'e esforsu buka elementu funadamentál hosi buat hothotu, nebé hanaran ápeiron , katak buat nebé la iha rohan no la determinadu (indeterminado), nebé reprezenta massa nebé sei kous moris no universu. Anaximandro hosi Miletu nudar filózofu boot ida mos hosi pre-Sókrates, Grésia Antigu nian. Nudar estudante ida hosi "Aman Filozofia nian", Tales hosi Miletu, Anaximandro esforsu rezolve problema filozófiku nebé nia aman ne'e hanorin. Ho nuné, nia dezenvolve estudu barak konaba natureza, filozofia, polítika, matemátika, astronomia no jeografia. Nia Biografia Nia moris iha sidadi Miletu (agora Túrkia) iha tinan 610 a. K., Anaximandro dezenvolve nia estudu sira iha Eskola Miletu (ka Eskola Jónika), nebé harí hosi nia mestre Tales hosi Miletu. Faze filozofia gregu ne'e hanaran pre-sokrátika, tanba engloba filózlofu hotu nebé moris antes Sókrates. Eskola Miletu dezenvolve te...

FILÓZOFU ANTIGU PRIMEIRU

Tales hosi Mileto (623-546 a.K.) Tuir mai ita sei haré filózofu prinsipal ne’e ho problema filozófiku prinsipál hotu nebé nia reflete no hanorin Nia hanorin Nia nudar ema hanoin-nain (pensador) ida, filózofu no matenek-nain matemátika nian hosi gregu pre-sokrátiku. Iha nia tempu ema konsidera nia nudar “Aman Siénsia no Aman Filozofia Osidentál nian”. Nia ideia prinsipál sira nebé dominante iha tempu nebá mak teoria konaba matemátika, filozofia no astronomia. Nia hanorin katak we (água) mak substánsia primordiál, elementu prinsipál hosi natureza nian, nebé nudar buat moris hotu nia hun (essência de todas as coisas). Tanba ne’e, tuir nia hanorin, “we mak buat hotu’’ ou “buat hotu mak we”. Nia Moris Nia ema ran Fenísia, moris iha tempu kolonía antigu gregu Mileto nian, iha rejiaun Jónia, agora hanaran Túrkia, maizumenus iha tinan 623 ou 624 a.K. Nia nudar ema matenek nebé iha abilidadi no koinesimentu barak. Tanba ne’e, nia sai hanesan figura ida nebé povu gregu respe...